Art. 81 prawa autorskiego: kiedy nie trzeba zgody na wizerunek
Treść przepisu, trzy wyjątki od zgody (zapłata za pozowanie, wizerunek osoby publicznej, szczegół całości), przykłady z życia i to, co grozi za naruszenie. Bez prawniczego żargonu.
Spis treści
- Art. 81 prawa autorskiego: treść przepisu
- Co to jest wizerunek w rozumieniu art. 81
- Co oznacza rozpowszechnianie wizerunku
- Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku: forma i zakres
- Wyjątek 1: zapłata za pozowanie (art. 81 ust. 1 zdanie drugie)
- Wyjątek 2: wizerunek osoby publicznej (art. 81 ust. 2 pkt 1)
- Wyjątek 3: osoba jako szczegół całości (art. 81 ust. 2 pkt 2)
- Art. 81 prawa autorskiego a kara
- Art. 81 a RODO
- Art. 81 w praktyce: przykłady
- Jak publikować zdjęcia bez ryzyka: zamaż twarze
- Najczęstsze pytania
Krótka odpowiedź
Art. 81 prawa autorskiego wymaga zgody osoby na rozpowszechnianie jej wizerunku. Zgoda nie jest potrzebna w trzech sytuacjach: gdy osoba dostała zapłatę za pozowanie, gdy jest osobą powszechnie znaną sfotografowaną przy pełnieniu funkcji publicznej oraz gdy jest tylko szczegółem całości, na przykład tłumu albo krajobrazu. Sam przepis nie zawiera kary: naruszenie daje roszczenia cywilne, a kodeks karny wchodzi w grę tylko w szczególnych przypadkach.
- Treść przepisu: art. 81 ust. 1 i 2.
- Wyjątki: zapłata za pozowanie, wizerunek osoby publicznej, szczegół całości.
- Konsekwencje: art. 81 a kara.
To nie jest porada prawna. Artykuł wyjaśnia przepisy w przystępnej formie na podstawie ich treści i utrwalonej praktyki. Każda sprawa ma swoje okoliczności, więc w sprawie spornej, komercyjnej albo przed sądem skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.
Art. 81 prawa autorskiego: treść przepisu
Przepis znajduje się w ustawie z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w rozdziale o ochronie wizerunku, korespondencji i tajemnicy informacji. Brzmi tak:
Art. 81
1. Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. W braku wyraźnego zastrzeżenia zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli osoba ta otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie.
2. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie:
- 1) wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych;
- 2) wizerunku osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.
Konstrukcja jest prosta: zasadą jest zgoda, a wyjątki są trzy i trzeba je rozumieć wąsko. Jeśli masz wątpliwość, czy Twoje zdjęcie mieści się w wyjątku, to przyjmij, że potrzebujesz zgody albo zamazania twarzy.
Co to jest wizerunek w rozumieniu art. 81
Ustawa nie definiuje wizerunku. W praktyce przyjmuje się, że to rozpoznawalna podobizna człowieka: przede wszystkim twarz, ale też sylwetka, charakterystyczna fryzura, tatuaż czy strój, jeśli pozwalają wskazać konkretną osobę. Wizerunkiem jest nie tylko zdjęcie, ale także film, rysunek, karykatura czy grafika, o ile przedstawiona osoba jest rozpoznawalna.
Rozpoznawalność ocenia się całościowo. Osobę może zdradzić podpis z imieniem, miejsce, w którym zrobiono zdjęcie, albo inne zdjęcia z tej samej serii. Głos to osobne dobro osobiste, chronione przez kodeks cywilny, ale na nagraniu też pomaga rozpoznać osobę.
Co oznacza rozpowszechnianie wizerunku
Rozpowszechnianie to udostępnienie wizerunku nieokreślonej grupie osób: post w mediach społecznościowych, zdjęcie na stronie internetowej, film na YouTube, plakat, ulotka, gazeta. Publikacja, udostępnianie i upublicznianie wizerunku to potoczne nazwy tego samego, co pokazujemy w tabeli w artykule rozpowszechnianie wizerunku bez zgody.
Art. 81 nie dotyczy samego zrobienia zdjęcia. Fotografowanie ludzi na ulicy jest co do zasady dozwolone, a zgoda potrzebna jest dopiero wtedy, gdy chcesz to zdjęcie pokazać innym. Granice nagrywania omawiamy w tekście czy można nagrywać kogoś bez zgody.
Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku: forma i zakres
- Forma jest dowolna. Przepis nie wymaga formy pisemnej. Zgoda może być ustna, mailowa, a nawet wynikać z zachowania, na przykład z pozowania do zdjęcia, o którym wiadomo, że trafi do gazety.
- Udowodnić ją musi publikujący. W sporze to Ty wykazujesz, że zgodę dostałeś. Dlatego przy zdjęciach firmowych, reklamowych i szkolnych zgoda powinna być na piśmie albo mailem.
- Zgoda ma swój zakres. Zgoda na zdjęcie w gazetce szkolnej nie obejmuje reklamy na billboardzie. Dobrze napisana zgoda określa, gdzie, w jakim celu i jak długo wizerunek będzie wykorzystywany.
- Za dziecko decydują rodzice. Zgodę na rozpowszechnianie wizerunku dziecka wyrażają rodzice lub opiekunowie prawni.
Gotowe dokumenty dla osoby dorosłej, dziecka i pracownika, w DOC i PDF, znajdziesz w artykule zgoda na wykorzystanie wizerunku: wzór.
Wyjątek 1: zapłata za pozowanie (art. 81 ust. 1 zdanie drugie)
Jeśli osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie, zgoda na rozpowszechnianie nie jest wymagana, chyba że wyraźnie zastrzegła inaczej. Typowy przykład to modelka lub model na płatnej sesji zdjęciowej.
Warunki są trzy: osoba pozowała, czyli wiedziała, że jest fotografowana, zapłata była umówiona i została faktycznie otrzymana. Zapłatą nie musi być gotówka, ale przy sesjach barterowych, na przykład zdjęcia w zamian za udział w sesji, łatwo o spór, czy to była zapłata za pozowanie. W praktyce i tak warto spisać umowę z określeniem, gdzie zdjęcia zostaną opublikowane.
Zastrzeżenie wygrywa z zapłatą. Jeśli model przed sesją wyraźnie zastrzegł, że zdjęcia nie mogą trafić na przykład do reklamy, zapłata nie zwalnia z tego ograniczenia.
Wyjątek 2: wizerunek osoby publicznej (art. 81 ust. 2 pkt 1)
Bez zgody wolno rozpowszechniać wizerunek osoby powszechnie znanej, ale tylko wtedy, gdy oba warunki są spełnione naraz:
- Osoba jest powszechnie znanaRozpoznaje ją szersze grono ludzi z powodu jej działalności: polityk, urzędnik wysokiego szczebla, aktor, sportowiec, dziennikarz, znany przedsiębiorca, duży influencer. Wystarczy rozpoznawalność lokalna: burmistrz jest osobą powszechnie znaną w swojej gminie.
- Zdjęcie ma związek z funkcją publicznąWizerunek wykonano w związku z pełnieniem funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych: konferencja prasowa, sesja rady, mecz, gala, koncert, spotkanie z wyborcami.
| Sytuacja | Czy wyjątek działa? |
|---|---|
| Posłanka przemawia w Sejmie albo na wiecu | Tak |
| Ta sama posłanka na plaży z dziećmi | Nie, to życie prywatne |
| Aktor na gali rozdania nagród | Tak |
| Aktor na prywatnych zakupach | Co do zasady nie |
| Piłkarz podczas meczu | Tak |
| Zdjęcie celebryty w reklamie Twojego sklepu | Nie, reklama zawsze wymaga zgody |
| Dziecko osoby publicznej | Nie, dziecko nie jest osobą publiczną |
| Wójt na festynie gminnym, który otwiera | Tak, w skali gminy jest osobą powszechnie znaną |
Funkcjonariusze i urzędnicy. Policjant na interwencji czy urzędnik w okienku zwykle nie są osobami powszechnie znanymi, więc ten wyjątek wprost ich nie obejmuje. Jeśli publikujesz nagranie, żeby pokazać zdarzenie, a nie konkretną osobę, bezpieczniej jest zamazać twarze. Więcej o nagrywaniu policji w tekście czy można nagrywać policjanta.
Osoba publiczna to nie osoba bez prywatności. Wyjątek nie pozwala publikować zdjęć z domu, z wakacji, ze szpitala czy z rodziną tylko dlatego, że ktoś jest znany. Przy takich zdjęciach w grę wchodzi naruszenie prywatności, niezależnie od art. 81.
Wyjątek 3: osoba jako szczegół całości (art. 81 ust. 2 pkt 2)
Zgody nie potrzebujesz, gdy osoba jest jedynie szczegółem całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz albo publiczna impreza. Tematem zdjęcia musi być wtedy wydarzenie, miejsce albo tłum, a nie konkretny człowiek.
Prosty test: czy po usunięciu tej osoby zdjęcie nadal pokazuje to samo? Panorama rynku z przechodniami, tłum na koncercie, uczestnicy maratonu z daleka to szczegół całości. Zbliżenie jednej osoby z tego samego koncertu już nie, bo to ona jest tematem zdjęcia.
- Szczegół całości: tłum na marszu, kibice na trybunach w szerokim kadrze, plaża z ludźmi na widokówce, widownia na festiwalu.
- Nie szczegół: zbliżenie kibica, portret uczestnika marszu, jedna wyraźna osoba na pierwszym planie zdjęcia ulicy, osoba podpisana z imienia.
Jeśli na zdjęciu tłumu ktoś jest wyraźnie wyeksponowany, a nie masz jego zgody, wystarczy zamazać mu twarz. Wtedy zdjęcie nadal pokazuje wydarzenie, a osoba nie jest rozpoznawalna.
Art. 81 prawa autorskiego a kara
Art. 81 sam w sobie nie przewiduje kary. Określa tylko, kiedy potrzebna jest zgoda. Konsekwencje naruszenia wynikają z innych przepisów:
| Podstawa | Czego możesz żądać lub co grozi |
|---|---|
| art. 83 w związku z art. 78 ust. 1 prawa autorskiego | zaniechania naruszenia (usunięcia zdjęcia), usunięcia skutków, na przykład publicznego oświadczenia, zadośćuczynienia albo zapłaty na cel społeczny, gdy naruszenie było zawinione |
| art. 23 i 24 kodeksu cywilnego | ochrony dobra osobistego, jakim jest wizerunek, a przy szkodzie majątkowej odszkodowania |
| art. 448 kodeksu cywilnego | zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę |
| kodeks karny | tylko w szczególnych przypadkach, na przykład nagi wizerunek (art. 191a), podszywanie się (art. 190a § 2), zniesławienie (art. 212) |
Szczegóły kar z kodeksu karnego, z wymiarem kary i trybem ścigania, zebraliśmy w artykule rozpowszechnianie wizerunku bez zgody a kodeks karny.
Art. 81 a RODO
Art. 81 i RODO to dwa osobne reżimy. Art. 81 obowiązuje każdego, także osobę prywatną, i dotyczy rozpowszechniania wizerunku. RODO dotyczy przetwarzania danych osobowych przez firmy, szkoły, urzędy i organizacje, a nie działalności czysto osobistej. Firma publikująca zdjęcie pracownika czy klienta musi więc spełnić oba: mieć zgodę z art. 81 i podstawę przetwarzania z RODO. Więcej w tekstach RODO a zdjęcia i wizerunek pracownika a RODO.
Art. 81 w praktyce: przykłady
| Zdjęcie | Zgoda potrzebna? | Dlaczego |
|---|---|---|
| Panorama Starego Miasta z turystami | Nie | Szczegół krajobrazu |
| Zbliżenie turysty na tle Sukiennic | Tak | Osoba jest tematem zdjęcia |
| Minister na konferencji prasowej | Nie | Osoba publiczna przy pełnieniu funkcji |
| Sąsiad na balkonie wrzucony na grupę osiedlową | Tak | Żaden wyjątek nie działa |
| Modelka po płatnej sesji, zdjęcia w portfolio fotografa | Zwykle nie | Zapłata za pozowanie, o ile nie zastrzegła inaczej |
| Zdjęcie klasowe na profilu szkoły | Tak, od rodziców | Dzieci nie są szczegółem całości na zdjęciu grupowym |
| Kibice w szerokim kadrze stadionu | Nie | Szczegół publicznej imprezy |
| Osoba z zamazaną twarzą, bez podpisu i znaków szczególnych | Nie | Nie jest rozpoznawalna |
Jak publikować zdjęcia bez ryzyka: zamaż twarze
Wyjątki z art. 81 są wąskie i łatwo się pomylić, czy ktoś jest „szczegółem”, czy już tematem zdjęcia. Gdy nie masz zgody, najprostsze rozwiązanie to sprawić, żeby osoby nie dało się rozpoznać. Na zamazywanietwarzy.pl twarze na zdjęciu wykrywają się same, a Ty zostawiasz widoczne tylko osoby, które się zgodziły. Tak samo zamażesz twarze na filmie do 4 minut.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Nie zastępuje konsultacji z adwokatem lub radcą prawnym, który oceni Twoją konkretną sytuację.
Najczęstsze pytania
Co mówi art. 81 prawa autorskiego?
Art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych mówi, że rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Zezwolenie nie jest potrzebne, gdy osoba dostała umówioną zapłatę za pozowanie, gdy jest osobą powszechnie znaną sfotografowaną przy pełnieniu funkcji publicznych oraz gdy jest tylko szczegółem całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz albo publiczna impreza.
Jaka kara grozi za naruszenie art. 81 prawa autorskiego?
Sam art. 81 nie przewiduje kary. Osoba, której wizerunek rozpowszechniono bez zgody, może na podstawie art. 83 i 78 prawa autorskiego oraz art. 23 i 24 kodeksu cywilnego żądać usunięcia zdjęcia, przeprosin, zadośćuczynienia albo wpłaty na cel społeczny, a przy szkodzie majątkowej także odszkodowania. Odpowiedzialność karna dotyczy tylko szczególnych przypadków, na przykład nagiego wizerunku (art. 191a k.k.).
Kto jest osobą powszechnie znaną?
Osoba, którą rozpoznaje szersze grono ludzi z powodu jej działalności publicznej: politycy, urzędnicy wysokiego szczebla, aktorzy, sportowcy, dziennikarze, znani przedsiębiorcy. Liczy się też skala lokalna, więc burmistrz jest osobą powszechnie znaną w swoim mieście. Sama rozpoznawalność nie wystarcza: zdjęcie musi być wykonane w związku z pełnieniem funkcji publicznej.
Czy influencer to osoba publiczna w rozumieniu art. 81?
Często tak, bo duży influencer jest powszechnie znany i prowadzi działalność publiczną. Wyjątek obejmuje jednak tylko zdjęcia związane z tą działalnością, na przykład z wydarzenia, na którym występuje. Prywatne życie influencera, jego dzieci i rodzina nadal są chronione, a użycie jego wizerunku w reklamie zawsze wymaga zgody.
Czy zgodę na rozpowszechnianie wizerunku można cofnąć?
Według przeważającego poglądu tak. Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku jest związana z dobrem osobistym, więc można ją odwołać, choć przy umowach komercyjnych może się to wiązać z obowiązkiem naprawienia szkody drugiej stronie. Po cofnięciu zgody nie publikuje się nowych materiałów, a te już opublikowane w miarę możliwości się usuwa.
Czy art. 81 dotyczy też Facebooka, Instagrama i TikToka?
Tak. Przepis obejmuje każde rozpowszechnianie, niezależnie od miejsca: post, relację, film, profil firmowy, grupę, reklamę. Fakt, że zdjęcie wrzucasz na prywatny profil, nie zwalnia z obowiązku zgody, jeśli widzi je szerokie grono odbiorców.
Czy zamazana twarz to nadal wizerunek?
Jeśli po zamazaniu osoby nie da się rozpoznać ani po twarzy, ani po innych cechach, takich jak tatuaż, ubiór czy podpis, co do zasady nie rozpowszechniasz jej wizerunku. Dlatego zamazanie twarzy to najprostszy sposób na publikację zdjęcia, gdy nie masz zgody, a wyjątki z art. 81 są wątpliwe.